TÂM ĐẠO (Chương III)

 CÁN CÂN CỦA ĐẠO LÝ

Trong muôn vàn biến thiên của cuộc sống, của sự đan xen giằng xé giữa thiện và ác, việc con người luôn giữ được cái tâm tốt là một điều hết sức cần thiết. Nó giúp cho người ta bảo vệ được lẽ phải, để rồi sống tốt hơn cho bản thân và cuộc đời. Khi cái tâm thanh sạch, tĩnh lặng thì sẽ nảy sinh những ý tưởng tốt đẹp và hữu ích, từ đó mà có được sự thanh thản trong tâm hồn.

Với bản tính lương thiện, người có tâm luôn giữ vững đạo lý, bảo vệ sự thật, lẽ công bằng và chính nghĩa ở đời.

     Người có tâm luôn giữ vững đạo lý ­

Đạo lý (đạo làm người) là những cái lẽ hợp với khuôn phép, đạo đức ở đời.Theo quan điểm của Khổng Giáo thì đạo lý bao gồm các đức tính như: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín (Ngũ thường), trung, hiếu, để, liêm, sỉ, trinh, công, ngôn, dung, hạnh (Tứ đức).

- Nhân: Là con người (hay lòng thương người), mà còn là lòng từ bi đối với vạn vật, luôn quý trọng sự sống.

- Nghĩa: Làm việc thuận theo lẽ phải, có trước có sau, có thủy có chung. Thấy người hoạn nạn thì tự nguyện giúp đỡ mà không đòi hỏi đền đáp.

- Lễ: Sự cung kính, biết vâng lời người bề trên một cách đúng mực. Lễ phép, khéo léo, nhẹ nhàng trong lời nói.

- Trí: Sự sáng suốt của trí tuệ.

- Tín: Là sự tin tưởng (còn gọi là uy tín hay tín nhiệm).

- Trung: Sự trung thành, trung hòa, trung dung, hay trung thứ…; có nghĩa là không thiên hữu, mà cũng chẳng thiên tả.

- Hiếu: Sự hiếu thảo đối với ông bà, cha mẹ.

- Đễ: Là thuận hòa, êm đẹp trong các mối quan hệ gia đình, xã hội (tấm lòng thơm thảo).

- Liêm: Là không tham lam, là trong sạch. Lợi lộc nào mà do chính sức lao động của mình làm nên thì xứng đáng được thụ hưởng. Kẻ chiếm đoạt tài sản của người khác là bất lương (trái ngược với liêm chính, liêm khiết).

- Sỉ: Lòng tự trọng, nếu lỡ làm việc gì sai thì phải biết nhận lỗi và phục thiện. Trái ngược với sỉ là vô liêm sỉ vậy.

- Trinh: là sự trong trắng, là trinh tiết. Phụ nữ có chồng thì phải chung thủy với chồng, như vậy gọi là băng trinh.

- Công: Tức là việc làm.

- Ngôn: Chính là lời nói. Khi phát ngôn thì làm sao để được người thương kẻ mến. Phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi nói, phải nói lời hay lẽ hợp với đạo lý.

- Dung: Là nét đẹp dung nhan. Phải biết làm đẹp (trang điểm, ăn mặc) một cách phù hợp để thể hiện sự tôn trọng bản thân và mọi người xung quanh.

- Hạnh: Tức là nết na, đoan chính.

 Để giữ vững đạo lý, người ta phải: 

 + Luôn hoàn thiện bản thân, không ngừng tu dưỡng đạo đức. Biết kiểm soát cái tâm và đánh giá chính bản thân mình, biết sửa lỗi. Khi gặp điều bất thiện dù rất nhỏ cũng tránh, điều thiện dù khó khăn đến thế nào cũng không từ nan. Không những vậy, còn phải hiểu rõ thế nào là lẽ tốt, xấu. 

 + Sống có trách nhiệm với gia đình và xã hội. Luôn làm điều tốt và hữu ích. Cảm thông, giúp đỡ người khác khi họ gặp hoàn cảnh khó khăn. Độ lượng, yêu thương con người, làm nhiều việc thiện mà không cầu danh lợi báo đáp. Chấp nhận những thiệt thòi bản thân để giữ vững đạo lý làm người.

Người thấu hiểu và thực hành được đạo lý làm người, chính là người có tâm tốt vậy.

Người có tâm luôn sống thuận theo quy luật

Trong thế giới bao la, khắp nơi đều tồn tại những quy luật vận động nhất định. Con người muốn sinh tồn thì phải am hiểu những quy luật đó, để nắm bắt được xu hướng vận động phù hợp và có lợi. Phàm đã là quy luật thì không thể tránh khỏi, cho nên chống lại nó là một việc làm sai trái, vô ích. Thuận theo quy luật để phát triển là hành động của bậc đại trí vậy. Những kẻ chống lại quy luật phát triển chính là kìm hãm con người, làm cho xã hội trở nên thối nát và tụt hậu. Đó là một hành động ngu ngốc và độc ác, là chống lại quy luật tự nhiên và sự phát triển của con người.

Người có tâm luôn mong muốn một cuộc sống hòa bình, tốt đẹp, dĩ nhiên là họ sẽ tôn trọng và thuận theo quy luật phát triển của tạo hóa.

Cuộc sống không ngừng vận động, mỗi con người là một tiểu vũ trụ trong đại vũ trụ bao la này. Vì vậy mà thế giới chúng ta đang sống cũng hoàn toàn được chi phối bởi những quy luật vận động đó.

Có hai loại quy luật được người ta nhìn nhận:

- Quy luật của cuộc sống con người (Quy luật hấp dẫn, quy luật nhân quả…).

- Quy luật của tự nhiên (Gồm quy luật vật chất và tinh thần).

Dưới đây là những quy luật quan trọng của cuộc sống:

 1/ Luật nhân quả

Đây là quy luật nền tảng, chi phối mọi tư duy và hành động của con người. Những gì mà chúng ta tạo ra hôm nay sẽ quyết định tương lai của cuộc đời mình. Thiện hay ác, tốt hay xấu đều do tự bản thân mỗi người lựa chọn.

2/ Luật hấp dẫn

Để có được một trạng thái tâm lý bằng an, bạn không được để ngoại cảnh chi phối và tác động. Bạn phải làm chủ được bản thân mình, duy trì một lối suy nghĩ tích cực và hướng thiện. Khi trở thành một con người như vậy, bạn sẽ được nhiều người muốn giao lưu và tiếp cận. Vì khi ở bên bạn, người khác sẽ cảm thấy bình yên và hạnh phúc, sẽ hấp thụ được tư duy lạc quan.

3. Luật chấp nhận

Thế giới này là sự tổng hòa của mọi sinh thể, nó không phải là đặc quyền của riêng ai. Vì vậy, muốn có một cuộc sống an hòa, bạn phải tôn trọng và chấp nhận sự hiện diện của người khác. Đơn giản là giống như bạn, họ cũng có quan điểm, ước muốn và quyền được sống của mình. Muốn thay đổi hoàn cảnh sống, trước hết bạn phải học cách chấp nhận nó. Những gì xảy ra trong cuộc sống đều được chi phối bởi luật nhân quả, đều do duyên nghiệp của bạn mà thành (và đối với người khác cũng vậy). Đặc tính của vũ trụ luôn là sự đối lập giữa thiện và ác, tốt và xấu. Tự nguyện chấp nhận là cách tốt nhất cho sự tồn tại của bạn. Một khi ta thay đổi bản thân để thích nghi với hoàn cảnh sống, thì hoàn cảnh cũng sẽ từ đó mà biến chuyển theo. Hãy nhớ rằng, dù bạn là một siêu nhân và có siêu năng lực, cũng không thể luôn bắt mọi thứ phải tuân theo cách mà mình muốn.

4/ Luật phát triển

Sự vật đều tuân theo quy luật phát triển từ thấp đến cao. Một minh chứng tiêu biểu cho quy luật này là “Thuyết tiến hóa” của nhà tự nhiên học Charles Robert Darwin. Bản thân con người cũng không ngừng phát triển về cơ thể và nhận thức, vì vậy mà họ cũng làm cho thế giới phát triển theo.

5/ Luật trách nhiệm

Con người luôn phải có trách nhiệm với cộng đồng, vì đó là một đặc tính tự nhiên vốn có. Sống có trách nhiệm với bản thân và đối xử tốt với mọi người, xã hội sẽ vì thế mà trở nên tốt đẹp. Quan tâm lẫn nhau, giúp đỡ nhau để cùng tiến bộ và phát triển là nhu cầu của con người. Mọi cá nhân đều bình đẳng như nhau, chúng ta có nhu cầu được quan tâm giúp đỡ, và người khác cũng vậy. Hãy sống có trách nhiệm với mọi người, bạn sẽ được cộng đồng đáp trả lại một cách xứng đáng với tất cả sự tôn trọng.

6/ Luật kết nối

Trước hết phải khẳng định, kết nối là một nhu cầu không thể thiếu của con người. Sự kết nối mang lại lợi ích to lớn, mà một cá nhân nếu thực hiện đơn lẻ thì không thể có được. Mọi thành tựu trên đời này đều nhất thiết phải có sự tương hỗ, vì có như thế thì sự vật mới vận động và phát triển được. Mắt xích nào trong quá trình tương hỗ cũng đều quan trọng như nhau, đều góp phần làm nên sự kết nối đó.

7. Luật tập trung

Bạn không thể yêu hai người, vì đơn giản là đầu óc của bạn không có khả năng suy nghĩ nhiều vấn đề trong cùng một lúc. Trong công việc, (và trong cuộc sống nói chung) bạn chỉ có thể làm tốt một việc nếu bạn tập trung tất cả sức lực và trí tuệ vào đó. Hãy thử hình dung: Một cầu thủ ngoài sân bóng, làm sao anh ta vừa có thể đá bóng tốt vừa xem một bộ phim hay trong ti vi được?

Khi ta tập trung cho một điều gì đó tốt đẹp, sẽ không còn chỗ cho những tạp niệm xấu xa. Hãy khiến cho tâm trí của mình trở nên thanh tịnh, loại bỏ đi những suy nghĩ tiêu cực, tâm hồn bạn sẽ được chứa đựng những điều hữu ích nhất.

8/ Luật “ở đây và ngay bây giờ”

Người ta có thể suy nghĩ và dự định cho tương lai. Nhưng tương lai ở phía trước, nó có thể xẩy ra hoặc không xẩy ra, hoặc xẩy ra theo cách này hoặc cách khác. Nhưng nếu bạn chỉ tập trung lo nghĩ cho tương lai mà quên mất hiện tại thì đó thực sự là một thảm họa. Nói cách khác thì đó là một sự hoang tưởng nguy hiểm, nó dễ khiến cho người ta vì sự chưa có (hoặc không có) mà làm tổn hại đến cái đang có thực. Mọi việc đều phải dựa trên cơ sở nền tảng thực tế mới không mắc phải sai lầm phiêu lưu đáng tiếc. Người đời có những câu nói rất hay: “Đứng núi này trông núi nọ” hoặc “Đếm gà trong trứng” để chỉ những kẻ không biết quý trọng những gì mình đang có để mơ về những điều chưa có trong tương lai hoặc ở nơi khác. Đó là những người sống không thực tế, nó thực sự là một lỗi lầm nực cười vậy.

Ngược lại, nếu bạn quá bảo thủ theo lối tư duy cũ thì cái quá khứ sẽ trở thành vật cản trên con đường phát triển của bạn. Sự vật luôn vận động, đừng quá chấp nhặt và bảo thủ để vô tình biến mình trở thành vật cản của sự tiến bộ.

Và sau cùng, chỉ có hiện tại là thứ duy nhất bạn được sở hữu. Hãy biết trân trọng và thụ hưởng nó theo một cách tốt nhất có thể.   

Nên nhớ: Quá khứ đã qua đi sẽ không bao giờ trở lại, tương lai thì không ai có thể biết trước như thế nào, chỉ có hiện tại là duy nhất tồn tại.

10/ Luật cơ hội

Sự vận động không ngừng của cuộc sống sẽ tạo nên những cơ hội cho tất cả chúng ta. Người nào thấu hiểu được quy luật vận động, sẽ biết cách nắm bắt những cơ hội mà cuộc sống tạo ra để phát triển. Dĩ nhiên là để làm được như vậy, bản thân phải có đầy đủ năng lực am hiểu thời thế, thấy được quy luật tất yếu và nhu cầu của thời đại. Có câu “Thức thời là tuấn kiệt” là vì vậy.

11. Luật kiên trì và tưởng thưởng

Khi bạn kiên trì và nỗ lực bao nhiêu thì kết quả sẽ nhận lại tương ứng bấy nhiêu. Có những ví dụ rất hay: Người ta đào một đường hầm để tìm kho báu. Họ đã đào được hàng ki lô mét đường hầm, nhưng khi cách kho báu chỉ vài nhát xẻng thì dừng lại vì thiếu kiên trì. Như vậy là những người đáng thương kia sẽ không bao giờ nhìn thấy cái kho báu đang ở gần họ trong gang tấc, và bỏ phí đi bao nhiêu là công sức lao động của mình.

Niềm vui sẽ đến với người lao động chân chính và biết bền bỉ phấn đấu để đạt được mục tiêu. Phần thưởng luôn dành cho người biết nỗ lực và kiên trì, ánh sáng luôn ở cuối đường hầm.

12. Luật ý nghĩa và cảm hứng

Cuộc sống này cho đi là nhận lại, bạn càng cho đi thì nhận lại càng nhiều. Những gì bạn cho đi là tồn tại mãi mãi, những gì bạn để lại cho mình thì sẽ mất đi. Nếu là người có trí thức, bạn nên chia sẻ với tất cả với mọi người. Vì những kiến thức đó sẽ giúp ích cho rất nhiều người. Với bất kỳ ai cũng vậy, họ chỉ nhận được những gì mà họ xứng đáng được hưởng. Đó chính là lẽ công bằng của cuộc sống.

Nếu biết vận dụng tốt những quy luật trên, nó sẽ giúp bạn có được một cuộc sống thuận lợi và tốt đẹp hơn. Thuận theo quy luật để mọi việc được diễn ra một cách tự nhiên và suôn sẻ, như vậy gọi là “Tri thiên mệnh” vậy.

Mời quý vị cùng tham khảo câu chuyện dưới đây:

"Trời vừa hoàng hôn, đột nhiên có một người thanh niên trẻ tuổi, vẻ mặt bực bội chạy lên một ngọn núi gào thét. Tiếng gào thét làm ảnh hưởng đến một vị thiền sư đang ngồi thiền cách đó không xa. Vị thiền sư hiền lành liền chậm rãi đi đến trước mặt anh ta và nở nụ cười làm quen.

Trong lúc hai người họ nói chuyện, vị thiền sư luôn tươi cười và sẵn lòng nghe anh ta chia sẻ, thổ lộ. Người thanh niên kể:

- Sau nhiều năm tháng gian khổ, hiện tại tôi đã được giữ một chức vụ tương đối ở công ty, nơi tôi đang làm việc. Tôi cũng đã có bạn gái. Nhưng mà bây giờ thì tất cả đã mất hết rồi. Tôi không hiểu vì nguyên nhân gì mà ông chủ luôn tìm cách muốn sa thải tôi, thậm chí hiện giờ ông ấy còn đang bắt tôi phải hướng dẫn cho một nhân viên mới được tuyển dụng. Hàng ngày, tôi đều phải chịu áp lực rất lớn. Còn bạn gái, sau khi biết tôi khó khăn đã nói lời chia tay. Lý do mà cô ấy đưa ra là, cô ấy không chấp nhận một người mà không thể lo được cho cô ấy một cuộc sống sung túc giàu sang. Tôi thực sự rất tuyệt vọng!

Vị thiền sư vẫn lặng lẽ ngồi yên và chăm chú nghe.

Người thanh niên lại nói:

- Tôi đã làm cho ông chủ này tám năm liền, vậy mà ông ấy chỉ nói một câu là bắt tôi rời đi. Còn bạn gái, lúc ban đầu mới vào thành phố này, không có ai nương tựa giúp đỡ, tôi đã chăm sóc cô ấy. Vậy mà, hiện giờ!…

Người thanh niên kể đến đây thì hai mắt long lên như có lửa cháy bừng bừng, dường như anh ta rất phẫn nộ.

Thiền sư đưa tay vỗ nhẹ lên vai người thanh niên, rồi ông kéo tay anh ta mà dắt đi lên đỉnh núi. Những cơn gió mát lạnh dường như đã làm nguôi ngoai phần nào sự bực bội trong lòng người thanh niên, khiến anh trở nên bình tĩnh hơn. Vị thiền sư bỗng nhiên dừng lại, rồi đưa hai tay ra bắt lấy một bông liễu đang bay trước mặt.

Những bông liễu nhẹ nhàng mà ngang bướng, không chịu nằm yên trong bàn tay của vị thiền sư. Người thanh niên trẻ tuổi lặng lẽ nhìn ông với một vẻ khó hiểu.

- Ha Ha! Ta già rồi, không bắt được những bông liễu này nữa rồi!

Vị thiền sư nói xong, liền quay mặt về phía người thanh niên và nói:

- Trên đời này có đủ thứ xinh đẹp và đặc sắc, nhưng không phải thứ gì chúng ta cũng đều bắt được. Nếu đã bắt không được, chi bằng hãy tiễn đưa chúng một đoạn đường, để chúng được sống tốt đẹp và đặc sắc hơn, và cũng để cho chính bản thân mình được an bình, thoải mái hơn!

Nói xong, vị thiền sư giương bông liễu đang giữ trong tay lên rồi thả nó ra, bông liễu bay trong gió dưới ánh mặt trời càng trở nên xinh đẹp hơn.

Nghe xong những lời nói của vị thiền sư, người thanh niên ngây người đứng lặng một lúc. Bỗng nhiên, anh ta mỉm cười, rồi cúi người bái biệt vị thiền sư và quay người đi xuống núi.

Sau khi trở về thành phố, người thanh niên trẻ tuổi miệt mài đem hết những kinh nghiệm mà anh ta có được dạy lại cho người mới. Ông chủ rất bất ngờ và không tin vào mắt mình, thầm nghĩ: “Rõ ràng lúc trước cậu ta bất mãn và bực bội lắm, vậy mà bây giờ lại dốc sức vì công ty không một chút phàn nàn. Quả là không hiểu nổi!” Trong lòng ông chủ tự nhiên thấy cảm phục người thanh niên này. Đến thời điểm người thanh niên phải rời khỏi công ty, ông chủ đã cầm chặt hai tay anh ta và nói trong xúc động:

- Tôi thực sự xin lỗi cậu! Tôi không ngờ cậu vẫn còn đối xử với tôi được như thế này! Sa thải cậu cũng là vì tôi có điều khó nói. Tôi sẽ ghi nhớ về cậu, sau này nếu cần việc gì hãy quay lại tìm tôi!

Người thanh niên tươi cười rồi từ biệt ông chủ và sải bước đi ra cửa trong sự nuối tiếc của tất cả các đồng nghiệp trong công ty.

Thế rồi buổi tối hôm ấy, người thanh niên đã cầm lọ dầu phong thấp đến cho bạn gái cũ bởi vì anh ta biết bạn gái mình bị mắc bệnh này. Mỗi lần cô ấy không có thuốc xoa bóp sẽ thấy rất đau đớn. Cô gái khi nhận được lọ thuốc đã rất xúc động mà òa khóc. Sau khi trao cho cô gái lọ dầu, anh quay người rời đi trong thoải mái và phóng khoáng.

Trong cuộc sống sau này, anh ta luôn luôn thủy chung thực hiện một nguyên tắc: Gặp được ai hay duyên phận nào, anh ta đều quý trọng. Những thứ không thể nắm bắt được, anh ta sẽ cười tươi và tiễn đưa chúng một đoạn. Loại tâm thái này đã khiến anh ta giành được sự tôn trọng từ tất cả mọi người, và còn nhận được sự hồi báo, giúp đỡ của rất nhiều người. Cuộc sống của anh vì thế mà cũng dần dần thoát ra khỏi hoàn cảnh khốn khó.

Về sau, người thanh niên này đã trở lại ngôi chùa trên núi để tìm gặp vị thiền sư với mong muốn được cảm ơn ông. Nhưng, thật không ngờ, người học trò của vị thiền sư cho biết là ông đã viên tịch. Người học trò này còn nói rằng, thời điểm mà thiền sư gặp anh ta, bệnh tình của ông vô cùng nặng, ông thường xuyên phải chịu đựng sự đau đớn và dày vò của bệnh tật. Nhưng thiền sư vẫn luôn luôn vui tươi và lạc quan với cuộc sống dù ông biết thời gian của mình không còn nhiều.

Nghe xong những lời này, người thanh niên trẻ tuổi cố gắng mỉm cười để che đi những giọt nước trong khóe mắt. Thời điểm này, anh ta mới hiểu được rằng vị thiền sư kia đã biết rõ chính mình bắt không được tính mạng của mình rồi, nhưng vẫn dùng chút sức lực cuối cùng để tự tiễn đưa chính mình một đoạn đường.

     Người thanh niên trẻ tuổi hướng về nơi thiền sư viên tịch, cúi lạy rồi mỉm cười đi xuống dưới núi…"

Hãy sống thuận theo quy luật. Duyên đến thì trân trọng, duyên hết thì buông bỏ. Như vậy cuộc sống sẽ tốt đẹp hơn, tốt cho người và tốt cho mình.

Người có tâm luôn sống công bằng với mọi người

Con người sống trên đời, dĩ nhiên là ai cũng đều yêu thích sự công bằng. Lịch sử nhân loại luôn vận động để ngày càng tiến tới gần hơn các giá trị tự do, công bằng và bác ái. Những cuộc cải cách hay cách mạng, cũng không ngoài mục đích là làm cho xã hội trở nên công bằng và tốt đẹp hơn. Một hệ thống pháp luật chỉ được coi là tiến bộ khi chúng đạt được tiêu chí công bằng, bình đẳng. Có như vậy thì hệ thống luật lệ đó mới thực sự đúng đắn và có tính thuyết phục cao.

Thông thường, người ta nhìn nhận sự công bằng ở hai góc độ:

1/ Kết quả công bằng (công bằng về nội dung).

2/ Quy trình công bằng (công bằng về hình thức).

Công bằng về nội dung: Trả công xứng đáng cho một người những gì họ xứng đáng được nhận. Có nghĩa là người đóng góp nhiều phải nhận được nhiều, người đóng góp ít sẽ nhận được ít. Sự phân phối theo kiểu như vậy được xác định là có tính chất công bằng. Tuy nhiên chuẩn mực để đánh giá không phải lúc nào cũng chính xác được.

Công bằng về hình thức: Liên quan đến quyết định thưởng, phạt hay phân xử vụ việc. Một quyết định được cho là công bằng khi người ta tuân thủ nghiêm túc luật lệ với một thái độ công tâm. Trước khi ra một quyết định, thông thường người ta thực hiện các bước sau:

- Thông báo rõ ràng các quy định (hoặc luật).

- Đánh giá tình huống một cách khách quan.

- Thu thập tất cả các thông tin bằng cách thẩm vấn và xác minh sự thật.

- Để cho những người trong cuộc trao đổi với nhau một cách thẳng thắn, được phép bào chữa khi mắc lỗi.

Nếu quy trình đó được thực hiện một cách nghiêm túc thì sẽ đưa đến những quyết định công bằng cho các bên.

Công bằng là một con đường hai chiều. Cho nên cần phải trung thực và khách quan khi đưa ra một quyết định nào đó.

Trong lịch sử đã có nhiều cách thức khác nhau để đánh giá về sự công bằng, nhưng nổi tiếng nhất có lẽ là hai nguyên lý dưới đây:

+ Nguyên lý “Phần của ai trả về cho người nấy”:  Đây là nguyên lý được phát biểu trong tác phẩm Republica của Platon và trong phần mở đầu của công trình san định luật La Mã của Justinian I⁽⁷⁾

+ Nguyên lý “Cư xử bình đẳng với người đồng đẳng và cư xử bất bình đẳng với người bất đồng đẳng theo mức độ bất đồng đẳng của họ”: Đây là nguyên lý nền tảng cho khái niệm về bình đẳng trước pháp luật sau này.

Công bằng phải gắn liền với bình đẳng và không phân biệt đối xử. Ví dụ như khi tham gia giao thông, đèn xanh thì được đi, đèn đỏ thì dừng lại. Người nào vi phạm thì xử phạt theo luật, không ưu tiên một ai hết. Giao thông vì thế mà sẽ trở nên an toàn, trật tự. Cho nên mọi trật tự xã hội đều xuất phát từ chỗ công bằng mà ra vậy. Khái niệm “Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật” luôn được tôn trọng một cách triệt để. Bên cạnh đó, các quyền căn bản của con người phải được thực thi nghiêm túc. Có như vậy thì xã hội mới công bằng, tự do và bác ái được.  Con người sống không chỉ đối xử công bằng với người khác, mà còn phải có ý thức công bằng với chính bản thân mình để đạt đến mức độ hoàn thiện nhân cách.

Người sống công bằng thì sẽ nhận được sự tôn trọng và tin yêu từ mọi người, vai trò của họ trong cộng đồng cũng theo đó mà lớn lên.

Khái niệm công bằng, bình đẳng mà chúng ta đề cập đến chỉ mang tính tương đối, nhưng đạo Phật lại hướng tới một sự bình đẳng tuyệt đối. Dĩ nhiên đó cũng là cái đích mà con người mong muốn đạt tới. Đạo Phật cho rằng, những kẻ thù của công bằng và bình đẳng  là tham, sân, si, kiêu mạn, đố kỵ, nghi ngờ…;  không những vậy, đạo phật còn chỉ ra phương pháp để chúng ta đạt được sự bình đẳng tuyệt đối trong tâm thức.

Công bằng cũng có thể được hiểu là sự bình đẳng, không phân biệt đối xử. Tuy nhiên không nên hiểu theo cách máy móc, vì bản thân ý nghĩa của từ công bằng cũng không hề đơn giản, cần phải tùy hoàn cảnh và tính chất vấn đề mà đánh giá. Ví như một người có trách nhiệm xử lý công việc, nếu không có tâm thì sẽ bị đồng tiền hoặc những cám dỗ khác tha hóa, để rồi đánh mất đi sự công tâm của mình. Từ đó họ không phân xử theo pháp luật, mà làm theo cái ý riêng sai trái. Trong cuộc sống, người ta cũng thường hiểu một cách nôm na rằng, công  bằng có nghĩa là sống có tình có lý.

Người sống công bằng là đối xử bình đẳng với mọi người, khi gặp việc thì phân xử công bằng. Và dĩ nhiên, chắc hẳn đó phải là một người có tâm.

Người có tâm luôn sống chính trực

Vậy thì thế nào là người chính trực?

Đó là người sống trung thực, luôn nói sự thật và làm cho nguời khác hiểu đúng bản chất vấn đề. Sự chính trực bao gồm các phẩm chất quan trọng sau:

- Sự đồng nhất : Là nguời nhất quán giữa lời nói và việc làm. Người luôn giữ vững lập trường trong mọi thời điểm và hoàn cảnh.

- Tính khiêm tốn: Có vẻ là không liên quan lắm giữa đức tính khiêm tốn và lòng chính trực? Nhưng thực sự phẩm chất khiêm tốn rất cần thiết trong một con người chính trực. Vì người khiêm tốn sẽ không bao giờ tâng bốc mình, không nói quá sự thật. Đó chính là biểu hiện của sự chính trực còn gì? Người khiêm tốn luôn đặt nguyên tắc sống lên trên bản ngã, bảo vệ nguyên tắc ấy trong bất kỳ tình huống nào.

+ Sự cam đảm: Dám đứng lên bảo vệ những giá trị tốt đẹp mà mình cho là đúng, là tốt.

Để trở thành một con người chính trực, người ta phải vững vàng trước mọi yếu tố tác động như  lợi ích, tình cảm, quan điểm nhận thức. Để từ đó nhìn nhận vấn đề như bản chấn vốn có của chúng. Như vậy gọi là không bị định kiến hoặc ngoại cảnh tác động, đức tính đó giúp họ tránh được những sai lầm trong phán đoán sự vật hiện tượng.

Thông qua người chính trực, chúng ta sẽ thấy được bản chất thật của vấn đề: Đúng là đúng, sai là sai, trắng đen phân biệt rõ ràng.

Người có tấm lòng chính trực luôn sống mạnh mẽ, vì họ được lẽ phải tiếp thêm năng lực và sức mạnh. Trong mỗi con người, luôn có đủ thứ tình cảm và ham muốn thôi thúc, cho nên để giữ được tấm lòng chính trực là một điều không hề dễ dàng chút nào vậy. Sự cám dỗ của danh lợi là thử thách lớn nhất đối với sự chính trực của con người. Nếu không phải là một con người vững vàng, có đầy đủ nhận thức và bản lĩnh sống, hẳn người ta sẽ không thể nào giữ được sự chính trực trong mọi hoàn cảnh của cuộc sống.

Chính vì sống chính trực khó như thế, cho nên để giữ vững và thực hành được, đòi hỏi đó phải là một người có tâm.

Người có tâm luôn tôn trọng sự thật và lẽ phải

Khi sống ngay thẳng và chính trực, người ta sẽ nhận ra tầm quan trọng của sự thật trong cuộc sống này như thế nào. Mọi hành vi cư xử của một cá nhân luôn có tác động ảnh hưởng đến người khác. Khi chúng ta làm một điều tốt, dĩ nhiên là có ảnh hưởng tích cực đến xã hội. Ngược lại, khi chúng ta làm điều gì đó xấu và dối trá, thì sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến những người có liên quan. Cho nên việc hành động đúng và tốt là điều vô cùng quan trọng trong cuộc sống. Vì rằng nó giúp cho xã hội ngày một tốt đẹp hơn, làm giảm thiểu đi những thiệt hại không đáng có.

Sự thật là một khái niệm rõ ràng, có lẽ là ai cũng hiểu rồi, còn lẽ phải thì được coi như là những gì phù hợp với đạo lý, chính nghĩa ở đời.

Bảo vệ lẽ phải, chính là bảo vệ những giá trị chuẩn mực mà chúng ta đã lựa chọn. Vậy thì bảo vệ lẽ phải bằng cách nào? Đó là thực hành lẽ phải trong cuộc sống của mình, lên tiếng bảo vệ khi các giá trị đó bị vi phạm, chà đạp. Chúng ta làm việc đó bằng sự liên kết với những cá nhân khác có cùng quan điểm, thông qua các cơ quan chức năng hoặc tổ chức liên quan khác. Làm được điều đó, chính là tôn trọng sự thật và bảo vệ lẽ phải.

Để tôn trọng sự thật và lẽ phải, người ta có phải nói thật không? Có, rất cần! Tuy nhiên nói thật không có nghĩa là nói hết những gì chúng ta biết. Cần phải xác định nội dung khi trình bày một vấn đề, cái gì liên quan, cái gì thì không. Những chi tiết không cần thiết, không ảnh hưởng đến bản chất của vấn đề thì không nhất thiết cần phải nói ra. Nói thật cũng không có nghĩa là tiết lộ bí mật đời tư của người khác, vì như vậy là vi phạm pháp luật và đạo đức con người. Tóm lại, nói thật là nói đúng bản chất của vấn đề, không làm tổn hại đến người vô tội.

Đối lập với sự thật là dối trá, đối lập với lời nói thật là nói dối. Câu chuyện dưới đây sẽ cho chúng ta thấy vì sao lại cần phải trở thành người nói thật:

“Ngày xưa khi Đức Phật dạy La Hầu La lấy một cái chậu dựng nước để nức Phật rửa chân. La Hầu La vâng theo lời Phật dạy và bưng vào một chậu nước trong sạch. Khi Đức Phật rửa chân xong liền bảo La Hầu La:

– Nước rửa chân này có dùng uống được không?

La Hầu La thưa:

– Kính bạch Đức Thế Tôn, nước rửa chân này không thể dùng để uống được.

Đức Phật dạy:

– Người nói dối cũng như nước rửa chân không thể dùng uống được!

Đức Phật dạy tiếp:

– Này La Hầu La hãy đem chậu nước đổ đi.

La Hầu La làm theo lời Phật dạy và đem chậu vào.

Đức Phật hỏi:

– Cái chậu này có thể dùng đựng cơm ăn được không?

La Hầu La trả lời:

– Bạch Thế Tôn cái chậu này không thể dùng đựng cơm ăn được.

Đức Phật dạy:

– Người nói dối cũng như cái chậu đựng nước rửa chân không thể nào dùng được!”.

Khi đã quen với việc sống thật, người ta sẽ tạo nên một môi trường sống đáng tin cậy và tốt đẹp. Đó là một môi trường dân chủ, mà ở đó người ta được tự do trình bày những quan điểm và suy nghĩ thực sự của mình. Một môi trường như vậy là nền tảng của tự do, của phát triển và tiến bộ. Vì mọi vấn đề sẽ được người ra nêu ra một cách thẳng thắn, các biện pháp giải quyết tốt nhất sẽ được lựa chọn, dựa trên sự tranh luận dân chủ. Như vậy, mọi năng lực và tiềm năng của con người đều có cơ hội được bộc lộ và phát triển. Sự chân thật đúng nghĩa (cái xuất phát từ bản chất bên trong con người chúng ta) cũng vì thế mà không ngừng được xây đắp.

Trong một môi trường xã hội mà pháp luật bị tha hóa, thiện ác lẫn lộn thì cái tâm của con người càng cần phải được đề cao. Vì lúc đó lương tâm trở thành điểm tựa duy nhất cho niềm tin của con người vào công lý, giúp cho xã hội giữ được trạng thái thăng bằng.

     Với việc sở hữu những đức tính quý báu nói trên, người có tâm được ví như là cán cân của đạo lý cũng xứng đáng lắm vậy.